ਚਰਿਤ੍ਰ ਇਕ ਸੌ ਸਠਵੋ – ਛਲ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਕਥਾ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ॥ ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਖ੍ਯਾਨ ॥ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ)

ਅਫਜੂੰ॥ ਚੌਪਈ॥ ਬਲਵੰਡ ਸਿੰਘ ਤਿਰਹੁਤਿ ਕੋ ਨ੍ਰਿਪ ਬਰ॥ ਜਨੁ ਬਿਧਿ ਕਰਿਯੋ ਦੂਸਰੋ ਤਮ ਹਰ॥ ਅਮਿਤ ਰੂਪ ਤਾ ਕੋ ਅਤਿ ਸੋਹੈ॥ ਖਗ ਮ੍ਰਿਗ ਜਛ ਭੁਜੰਗਨ ਮੋਹੈ॥੧॥ – ਬਲਵੰਡ ਸਿੰਘ ਤਿਰਹੁਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਰਚਿਆ, ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਇਸ ਕਦਰ ਕਿ ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਰਾਨੀ ਸਾਠਿ ਸਦਨ ਤਿਹ ਮਾਹੀ॥ ਰੂਪਵਤੀ ਤਿਨ ਸਮ ਕਹੂੰ ਨਾਹੀ॥ ਸਭਹਿਨ ਸੌ ਪਤਿ ਨੇਹ ਬਢਾਵਤ॥ ਬਾਰੀ ਬਾਰੀ ਕੇਲ ਕਮਾਵਤ॥੨॥ – ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸਠ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਉਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਸੀ॥

ਰੁਕਮ ਕਲਾ ਰਾਨੀ ਰਸ ਭਰੀ॥ ਜੋਬਨ ਜੇਬ ਸਭਨ ਤਿਨ ਹਰੀ॥ ਆਨ ਮੈਨ ਜਬ ਤਾਹਿ ਸੰਤਾਵੈ॥ ਪਠੈ ਸਹਚਰੀ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਬੁਲਾਵੈ॥੩॥ – ਰੁਕਮ ਕਲਾ ਰਸਭਰੀ ਰਾਣੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜੋਬਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਂਦਾ, ਉਹ ਸਹੇਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।

ਦੋਹਰਾ॥ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕਲਾ ਇਕ ਸਹਚਰੀ ਪਠੈ ਦਈ ਨ੍ਰਿਪ ਤੀਰ॥ ਸੋ ਯਾ ਪਰ ਅਟਕਤ ਭਈ ਹਰਿਅਰਿ ਕਰੀ ਅਧੀਰ॥੪॥ – ਰਾਣੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕਲਾ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਟਕ ਗਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਈ।

ਚੌਪਈ॥ ਸੁਨੋ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਜੂ ਬਾਤ ਹਮਾਰੀ॥ ਮੈ ਰੀਝੀ ਲਖਿ ਪ੍ਰਭਾ ਤਿਹਾਰੀ॥ ਮੈ ਤਵ ਹੇਰਿ ਦਿਵਾਨੀ ਭਈ॥ ਮੋ ਕਹ ਬਿਸਰ ਸਕਲ ਸੁਧਿ ਗਈ॥੫॥ – ਸਹੇਲੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸੁਧ ਬੁੱਧ ਖੋ ਗਈ ਹੈ।

ਦੋਹਰਾ॥ ਸੁਧਿ ਭੂਲੀ ਮੋਰੀ ਸਭੈ ਬਿਰਹ ਬਿਕਲ ਭਯੋ ਅੰਗ॥ ਕਾਮ ਕੇਲ ਮੋ ਸੌ ਕਰੌ ਗਹਿ ਗਹਿ ਰੇ ਸਰਬੰਗ॥੬॥ – ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸੁਧ ਬੁੱਧ ਖੋ ਗਈ ਹੈ, ਬਿਰਹ ਨੇ ਸਰੀਰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰ।

ਚੌਪਈ॥ ਜਬ ਰਾਜੈ ਐਸੇ ਸੁਨਿ ਪਾਯੋ॥ ਤਾ ਕੋ ਭੋਗ ਹੇਤ ਲਲਚਾਯੋ॥ ਲਪਟਿ ਲਪਟਿ ਤਾ ਸੌ ਰਤਿ ਕਰੀ॥ ਚਿਮਟਿ ਚਿਮਟਿ ਆਸਨ ਤਨ ਧਰੀ॥੭॥ – ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਾਲਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਲਪਟ ਲਪਟ ਕੇ ਰਤਿ (ਭੋਗ) ਕੀਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਚਿਮਟ ਕੇ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਆਸਨ ਬਣਾਏ।

ਚਿਮਿਟ ਚਿਮਿਟ ਤਾ ਸੌ ਰਤਿ ਮਾਨੀ॥ ਕਾਮਾਤੁਰ ਹ੍ਵੈ ਤ੍ਰਿਯ ਲਪਟਾਨੀ॥ ਨ੍ਰਿਪ ਬਰ ਛਿਨਿਕ ਨ ਛੋਰਿਯੋ ਭਾਵੈ॥ ਗਹਿ ਗਹਿ ਤਾਹਿ ਗਰੇ ਸੌ ਲਾਵੈ॥੮॥ – ਰਾਜਾ ਕਾਮਾਤੁਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਚਿਮਟ ਚਿਮਟ ਕੇ ਰਤਿ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਲਪਟਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਸੀ।

ਦੋਹਰਾ॥ ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਆਸਨ ਲਏ ਚੁੰਬਨ ਕਰੇ ਬਨਾਇ॥ ਚਿਮਟਿ ਚਿਮਟਿ ਭੋਗਤ ਭਯੋ ਗਨਨਾ ਗਨੀ ਨ ਜਾਇ॥੯॥ – ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਆਸਨ ਤੇ ਚੁੰਬਨ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਭੋਗ ਕੀਤਾ।

ਸਵੈਯਾ॥ ਖਾਇ ਬੰਧੇਜਨ ਕੀ ਬਰਿਯੈ ਨ੍ਰਿਪ ਭਾਗ ਚਬਾਇ ਅਫੀਮ ਚੜਾਈ॥ ਪੀਤ ਸਰਾਬ ਬਿਰਾਜਤ ਸੁੰਦਰ ਕਾਮ ਕੀ ਰੀਤਿ ਸੌ ਪ੍ਰੀਤ ਮਚਾਈ॥ ਆਸਨ ਔਰ ਅਲਿੰਗਨ ਚੁੰਬਨ ਭਾਤਿ ਅਨੇਕ ਲੀਏ ਸੁਖਦਾਈ॥ ਯੌ ਤਿਹ ਤੋਰਿ ਕੁਚਾਨ ਮਰੋਰਿ ਸੁ ਭੋਰ ਲਗੇ ਝਕਝੋਰਿ ਬਜਾਈ॥੧੦॥ – ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਸ਼ੇ, ਅਫੀਮ ਅਤੇ ਮਦਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਸ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਆਸਨਾਂ, ਅਲਿੰਗਨ ਅਤੇ ਚੁੰਬਨਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕੀਤਾ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੁਚਾਂ ਨੂੰ ਮਰੋੜਦਾ ਤੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਝਕਝੋਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਅੜਿਲ॥ ਰਤਿ ਮਾਨੀ ਤਿਹ ਸੰਗ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਹਰਖਾਇ ਕੈ॥ ਕਾਮਾਤੁਰ ਹ੍ਵੈ ਜਾਤ ਤ੍ਰਿਯਾ ਲਪਟਾਇ ਕੈ॥ ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਕੇ ਆਸਨ ਲਏ ਬਨਾਇ ਕਰਿ॥ ਹੋ ਭੋਰ ਹੋਤ ਲੌ ਭਜੀ ਹਿਯੇ ਸੁਖ ਪਾਇ ਕਰਿ॥੧੧॥ – ਰਾਜਾ ਕਾਮਾਤੁਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਰਤਿ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਰਿਹਾ।

ਚੌਪਈ॥ ਬਿਤਈ ਰੈਨ ਭੋਰ ਜਬ ਭਈ॥ ਚੇਰੀ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਬਿਦਾ ਕਰ ਦਈ॥ ਬਿਹਬਲ ਭਈ ਬਿਸਰਿ ਸਭ ਗਯੋ॥ ਤਾ ਕਾ ਓਡਿ ਉਪਰਨਾ ਲਯੋ॥੧੨॥ – ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਰੁਖ਼ਸਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਇੰਨੀ ਬਿਹੋਸ਼ ਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਸੁਧ ਭੁੱਲ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਉਪਰਨਾ ਹੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।

ਦੋਹਰਾ॥ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕਲਾ ਰਤਿ ਮਾਨਿ ਕੈ ਤਹਾ ਪਹੂਚੀ ਜਾਇ॥ ਰੁਕਮ ਕਲਾ ਪੂਛਿਤ ਭਈ ਤਾ ਕਹ ਨਿਕਟਿ ਬੁਲਾਇ॥੧੩॥ – ਕ੍ਰਿਸਨ ਕਲਾ ਰਤਿ ਮਾਣ ਕੇ ਰਾਣੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਰੁਕਮ ਕਲਾ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ।

ਪ੍ਰਤਿ ਉਤਰ॥ ਸਵੈਯਾ॥ ਕਾਹੇ ਕੌ ਲੇਤ ਹੈ ਆਤੁਰ ਸ੍ਵਾਸ ਗਈ ਹੀ ਉਤਾਇਲ ਦੌਰੀ ਇਹਾ ਤੇ॥ ਕਾਹੇ ਕੌ ਕੇਸ ਖੁਲੇ ਲਟ ਛੂਟਿਯੇ ਪਾਇ ਪਰੀ ਤਵ ਨੇਹ ਕੇ ਨਾਤੇ॥ ਓਠਨ ਕੀ ਅਰੁਨਾਈ ਕਹਾ ਭਈ ਤੇਰੀ ਬਡਾਈ ਕਰੀ ਬਹੁ ਭਾਤੇ॥ ਕੌਨ ਕੌ ਅੰਬਰ ਓਢਿਯੋ ਅਲੀ ਪਰਤੀਤਿ ਕੌ ਲਾਈ ਹੌ ਲੇਹੁ ਉਹਾ ਤੇ॥੧੪॥ – ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਬੇਚੈਨ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੌੜਦੀ ਆਈ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲਟਾਂ ਬਿਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪੈਰੀ ਪੈ ਕੇ ਆਈਂ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੂੰ ਬੜੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰੰਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਬਰ ਕਿਉਂ ਪਾਇਆ ਹੈ? ਦੱਸ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਹਾਲਤ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਕਿਹੜੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਆਈ ਹੈ?

ਦੋਹਰਾ॥ ਸੁਨਿ ਬਚ ਰਾਨੀ ਚੁਪ ਰਹੀ ਜਾ ਕੇ ਰੂਪ ਅਪਾਰ॥ ਛਲ ਕੋ ਛਿਦ੍ਰ ਨ ਕਿਛੁ ਲਖਿਯੋ ਇਮ ਛਲਗੀ ਬਰ ਨਾਰਿ॥੧੫॥ – ਰਾਨੀ ਨੇ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਇੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਵੀ ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਛਲ ਜਾਂ ਚਾਲਾਕੀ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਖੁਲਿਆ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਸਠਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ॥੧੬੦॥੩੧੭੧॥ – ਇਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ੧੬੦ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੰਬਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮ ਕਲਾ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੇਲੀ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਤਿ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਤ ਭਰ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉਪਰਨਾ ਪਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਉਸਦੀ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੇਲੀ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲਾਕੀ ਅਤੇ ਛਲ ਨੂੰ ਚੁੱਪੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਰਾਣੀ ਆਪ ਚਲਾਕੀ ਕਰ ਦੂਜੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਕੋਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਉਹ ਆਪ ਛਲੀ ਗਈ।

ਇਸ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸਾਰ

ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਲਾਕ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੀ ਧੋਖਾ ਛੁਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਰਿਆ-ਕਲਾਪ ਅਕਲ, ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚਰਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਗੁਣ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਉਸਦੀ ਸੰਗਤ, ਉਸਦੇ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ।

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਤਿ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚਰਿੱਤਰ ਸਵਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕੇ “ਬਿਨੁ ਦੇਖੇ ਉਪਜੈ ਨਹੀ ਆਸਾ ॥” ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਆਸ ਜਾਗ ਜਾਵੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਗਿਆਨ। ਚਰਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕੇ ਵੇਖੋ ਭਾਈ ਇਹ ਸਬ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ। ਬਚ ਕੇ ਰਹੋ।

ਆਪਣਾ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਿਤਨੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇਵਹੋਂ, ਝੂਠ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕਿਤਨੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਨਿਰਪੱਖਦਾ, ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਚਰਣ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੋਝੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ।